Có bao giờ bạn nhận ra mình vừa quát con xong, rồi ngay sau đó lại thấy hối hận vì lỡ mất bình tĩnh? Hay có khi, bạn ngồi ăn cơm cùng con nhưng tâm trí lại loay hoay với hàng tá việc chưa làm ở công ty? Những khoảnh khắc ấy rất quen thuộc với nhiều cha mẹ. Chúng phản ánh một điều giản dị: chúng ta đang sống trong trạng thái thiếu chánh niệm.
Vậy chánh niệm (mindfulness) là gì, và tại sao nó lại quan trọng đến vậy trong hành trình làm cha mẹ?
Chánh niệm là gì?
Trong các tài liệu tâm lý, chánh niệm được định nghĩa là sự chú tâm trọn vẹn vào khoảnh khắc hiện tại, mà không phán xét. Nói đơn giản hơn, đó là khả năng nhận biết mình đang làm gì, đang cảm thấy gì, và đang hiện diện ở đâu – thay vì bị cuốn vào quá khứ hay lo lắng cho tương lai.
Ví dụ: Khi con đang kể chuyện ở lớp, chánh niệm giúp bạn thật sự nghe bằng cả trái tim, thay vì vừa nghe vừa nghĩ đến email chưa trả lời hay một công việc đang lở dở ngoài kia mà không chỉ ậm ừ trả lời con cho qua chuyện. Khi con nổi giận, chánh niệm giúp bạn nhìn thấy cảm xúc của con và cả của chính mình, để phản ứng bằng sự bình tĩnh thay vì bốc đồng phán xét hay đàn áp cảm xúc của con
Điều này tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại tạo ra sự khác biệt lớn trong mối quan hệ cha mẹ – con cái.
Tại sao chánh niệm quan trọng với cha mẹ và trẻ em?
Cha mẹ chính là tấm gương đầu tiên và quan trọng nhất của con. Khi cha mẹ sống vội vàng, lo âu hoặc dễ cáu gắt, con cũng học cách phản ứng như vậy. Ngược lại, khi cha mẹ hiện diện, lắng nghe, kiên nhẫn, con sẽ cảm nhận được sự an toàn và học theo những phẩm chất này.
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra:
- Thực hành chánh niệm giúp giảm căng thẳng ở cha mẹ. Một nghiên cứu đăng trên Journal of Child and Family Studies (2016) và nhiều nghiên cứu khác cho thấy cha mẹ áp dụng kỹ thuật mindfulness có mức độ stress thấp hơn và khả năng kiểm soát cảm xúc tốt hơn.
- Trẻ em được nuôi dưỡng trong môi trường chánh niệm phát triển kỹ năng cảm xúc – xã hội tốt hơn, biết điều chỉnh hành vi và cảm xúc, ít rơi vào trạng thái lo âu. Đồng thời, một đứa trẻ học tập được phong cách sống chánh niệm có thể tăng khả năng tập trung và khả năng kiểm soát nhận thức, hay nói cách khác là có trách nhiệm hơn với những quyết định của mình (Nghiên cứu: Nâng cao sự phát triển nhận thức và xã hội – cảm xúc thông qua chương trình học chánh niệm dễ thực hiện dành cho trẻ em tiểu học của nnhà tâm học lý học Kimberly A Schonert – Reichl và các cộng sự)
Điều này có nghĩa: chánh niệm không chỉ là món quà cha mẹ dành cho mình, mà còn là món quà cho sự trưởng thành của con.
4 lợi ích nổi bật của chánh niệm trong nuôi dạy con
1. Giảm căng thẳng cho cha mẹ
Nuôi con là hành trình đầy áp lực. Khi bạn thực hành chánh niệm, nhịp thở và sự chú tâm sẽ giúp cơ thể tiết ra hormone làm dịu (như oxytocin), thay vì căng thẳng kéo dài do cortisol. Bạn sẽ thấy mình bình tĩnh hơn, bớt căng cứng trước những “trận bão cảm xúc” của con.
Chị Mai, một mẹ có hai con nhỏ ở Hà Nội mà tôi từng tiếp xúc đã chia sẻ: “Trước đây, mỗi lần con khóc là tôi như phát điên. Nhưng từ ngày tập thở 3 nhịp sâu trước khi phản ứng, tôi thấy mình bình tĩnh hơn, ít la mắng con hơn rất nhiều.”
2. Tăng kết nối với con
Chánh niệm không phải là ngồi thiền cả giờ đồng hồ. Đôi khi, chỉ cần 5 phút lắng nghe con nói về ngày hôm nay, hoặc cùng con ăn một bữa cơm không có điện thoại, đã là thực hành chánh niệm. Những khoảnh khắc này giúp con cảm nhận: “Bố mẹ thật sự ở đây với mình.” Và sự kết nối ấy chính là nền tảng cho niềm tin, sự gắn bó.
3. Nuôi dưỡng lòng kiên nhẫn
Trẻ em thường không đi theo “lịch trình hoàn hảo” của cha mẹ: ăn chậm, mặc quần áo mất cả buổi, hay kể những câu chuyện rời rạc. Nếu thiếu chánh niệm, cha mẹ dễ mất kiên nhẫn. Nhưng khi bạn nhận diện được sự bực dọc trong mình, bạn có thể chọn dừng lại, thở, rồi phản ứng bằng sự thấu cảm. Kiên nhẫn dần trở thành một thói quen, không phải sự gượng ép.
Tôi nhận ra món quà cho sự kiên nhẫn mà mình dành cho con bấy lâu nay đó là sự trưởng thành của con trong hành vi, cảm xúc. Nếu bạn từng đọc cuốn “Từ kiên cường đến hạnh phúc”, trong phần “Phủ nhận ý tưởng của trẻ” trang 70, 71 bạn sẽ gặp bóng dáng của các con và có thể của chính mình trong đó. Nếu bạn chưa đọc thì có thể tìm sách ở đây.
4. Tạo an toàn cảm xúc cho con
Một trong những nhu cầu cơ bản nhất của trẻ là cảm giác an toàn. Khi cha mẹ có mặt trọn vẹn, lắng nghe mà không phán xét, con sẽ thấy: “Mình được chấp nhận.” Điều này giúp trẻ hình thành nội lực mạnh mẽ, biết tin vào bản thân và dễ mở lòng với cha mẹ khi gặp khó khăn. Lắng nghe không phán xét đồng nghĩa với việc bạn lắng nghe chia sẻ của con mà không đánh giá đúng hay sai, không tỏ thái độ tiêu cực dù lớn hay nhỏ.
Đó cũng chính là chìa khóa để mở ra cơ hội giao tiếp giữa con và bạn. Nhiều người chia sẻ rằng: “Tôi nói chuyện với con nhưng con không muốn chia sẻ, trả lời”. Trẻ con rất nhạy cảm, khi được lắng nghe, con sẽ sẵn sàng chia sẻ. Nhưng khi bạn đã phạm vào những sai lầm trong giao tiếp, bạn phớt lờ, ậm ừ nói với con cho qua chuyện hoặc con cảm nhận những gì mình chia sẻ trở thành đề tài bàn tán của cha mẹ hoặc những gì mình chia sẻ là nguyên nhân của sự phán xét, hình phạt nào đó… con sẽ học cách đóng cánh cổng giao tiếp của mình với bạn. Dần dần, khi con đủ sự khôn khéo, con sẽ chỉ “show” ra con người mà cha mẹ kỳ vọng và giấu đi những gì mà con nghĩ là cha mẹ không hài lòng.
Viết những dòng này, tôi nhớ đến lần gần đây khi con từng nhắc rằng: “Mẹ ơi, con nói với mẹ cái này, nhưng mẹ đừng kể lại với cô giáo nhé”. Hình như tôi có lần nào đó kể chuyện “mua vui” đã làm lộ điều gì đó mà con không đồng ý.
Một vài bài tập chánh niệm ngắn dành cho cha mẹ và con
Bạn không cần nhiều thời gian hay không gian đặc biệt. Chỉ cần vài phút mỗi ngày, bạn và con có thể bắt đầu:
- Bài tập 3 hơi thở
- Khi bạn cảm thấy căng thẳng, hãy dừng lại.
- Hít vào sâu, thở ra chậm, lặp lại 3 lần.
- Có thể nói thầm: “Mình đang thở. Mình đang bình tĩnh.”
- Khi bạn cảm thấy căng thẳng, hãy dừng lại.
- Ăn cơm trong chánh niệm
- Một bữa trong ngày, cả nhà tắt tivi và điện thoại.
- Chú ý vào hương vị món ăn, nhai chậm, cảm nhận sự hiện diện của nhau.
- Một bữa trong ngày, cả nhà tắt tivi và điện thoại.
- Lắng nghe bằng cả trái tim
- Dành 5 phút để nghe con nói về một chuyện nhỏ.
- Không ngắt lời, không vội đưa lời khuyên, chỉ đơn giản lắng nghe và phản hồi bằng ánh mắt, gật đầu.
- Dành 5 phút để nghe con nói về một chuyện nhỏ.
- Trò chơi “chú ý âm thanh”
- Cùng con ngồi yên 1 phút, nhắm mắt, lắng nghe âm thanh xung quanh: tiếng quạt, tiếng chim, tiếng xe.
- Sau đó, chia sẻ với nhau đã nghe thấy gì.
- Cùng con ngồi yên 1 phút, nhắm mắt, lắng nghe âm thanh xung quanh: tiếng quạt, tiếng chim, tiếng xe.
Tạm kết
Thực hành chánh niệm trong làm cha mẹ không phải là điều gì to tát, cũng không đòi hỏi bạn phải hoàn hảo. Đó chỉ là sự quay về với chính mình và với con, trọn vẹn trong từng khoảnh khắc.
Khi bạn thở sâu trước khi nổi giận, khi bạn thật sự lắng nghe con, khi bạn ăn một bữa cơm trong an yên – đó chính là chánh niệm.
Và cũng chính trong những điều nhỏ bé ấy, con sẽ học cách sống bình tĩnh, kiên nhẫn và đầy yêu thương.
Chánh niệm không thay đổi hoàn cảnh, nhưng thay đổi cách ta hiện diện trong hoàn cảnh. Và điều đó đủ để nuôi dưỡng một hành trình làm cha mẹ hạnh phúc, trọn vẹn hơn.